Δημογραφικό: Οι γεννήσεις στην Ελλάδα μειώθηκαν κατά 42% σε 15 χρόνια

Η μεταβολή των δημογραφικών δεδομένων, με λιγότερες γεννήσεις, μεγαλύτερη μέση ηλικία τεκνοποίησης και εντονότερες ανισορροπίες μεταξύ των περιφερειών, είναι ιδιαίτερα έντονη από τα τέλη της δεκαετίας του 1970.

Οι γεννήσεις, που το 1979-1980 ανέρχονταν κατά μέσο όρο σε περίπου 148.000 τον χρόνο, περιορίστηκαν στις 67.000 το 2024-2025. Την ίδια περίοδο, η μέση ηλικία απόκτησης παιδιών αυξήθηκε από τα 26,2 στα 32,2 έτη, δηλαδή κατά σχεδόν έξι χρόνια.

Τα στοιχεία προκύπτουν από έρευνα του αφυπηρετήσαντα καθηγητή Δημογραφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και διευθυντή του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ), Βύρωνα Κοτζαμάνη.

Από τις 148.000 γεννήσεις στις 67.000

Η πτωτική πορεία των γεννήσεων άρχισε στα τέλη της δεκαετίας του ’70 και συνεχίστηκε τις επόμενες δεκαετίες. Μια περιορισμένη ανακοπή καταγράφηκε την περίοδο 2003-2009, εξέλιξη που αποδίδεται κυρίως στη μαζική είσοδο αλλοδαπών στην Ελλάδα μετά το 1990.

Μετά το 2009, ωστόσο, η μείωση έγινε και πάλι ιδιαίτερα έντονη. Από τις 117.700 γεννήσεις κατά μέσο όρο το 2008-2009, ο αριθμός περιορίστηκε στις 66.700 το 2024-2025.

Η εξέλιξη αυτή δεν συνδέεται μόνο με την αλλαγή των ηλικιών στις οποίες οι γυναίκες αποκτούν παιδιά. Καθοριστικό ρόλο έχει και η ίδια η γονιμότητα των διαδοχικών γενεών.

Οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1950 απέκτησαν κατά μέσο όρο δύο παιδιά. Για εκείνες που γεννήθηκαν γύρω στο 1985, ο αντίστοιχος αριθμός είναι πλέον μικρότερος από 1,5 παιδί.

Η μεταβολή αποτυπώνεται και στον ετήσιο δείκτη γονιμότητας. Από περίπου 2.200 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες το 1979-1980, υποχώρησε στα 1.240 το 2024-2025.

Λιγότερες γεννήσεις, περισσότεροι θάνατοι

Η συρρίκνωση των γεννήσεων συνδυάζεται με την αύξηση των θανάτων, με αποτέλεσμα το φυσικό ισοζύγιο της χώρας να έχει περάσει πλέον σε αρνητικό έδαφος.

Την περίοδο 1971-1980 οι γεννήσεις ήταν κατά 638.000 περισσότερες από τους θανάτους. Την επόμενη δεκαετία το πλεόνασμα περιορίστηκε στις 276.000 και στη δεκαετία 1991-2000 στις μόλις 22.000.

Από το 2011 έως το 2020 καταγράφηκαν 267.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, ενώ μόνο την πενταετία 2021-2025 η διαφορά έφτασε τις 290.000.

Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η μεταβολή του λόγου θανάτων προς γεννήσεις. Το 2009 αντιστοιχούσαν στην Ελλάδα 92 θάνατοι για κάθε 100 γεννήσεις. Το 2024 ο αριθμός είχε σχεδόν διπλασιαστεί, φτάνοντας τους 184 θανάτους ανά 100 γεννήσεις.

Η δημογραφική εικόνα αλλάζει από νομό σε νομό

Πίσω από τον εθνικό μέσο όρο κρύβονται, ωστόσο, πολύ μεγάλες διαφορές. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία για τους νομούς την περίοδο 2009-2024, οι γεννήσεις στην Ελλάδα μειώθηκαν συνολικά κατά 42%, από 117.440 σε 68.310.

Σε έξι νομούς της ηπειρωτικής χώρας —Θεσπρωτία, Γρεβενά, Φθιώτιδα, Κοζάνη, Ευρυτανία και Φλώρινα— η πτώση ξεπέρασε το 50%.

Σε ακόμη δέκα νομούς η μείωση κινήθηκε μεταξύ 45% και 50%.

Στον αντίποδα, έξι νησιωτικοί νομοί κατέγραψαν μικρότερη υποχώρηση, κάτω από 30%. Στις Κυκλάδες και στη Ζάκυνθο η μείωση ήταν μικρότερη ακόμη και από 15%.

Ανάλογες αποκλίσεις εμφανίζονται και όταν συγκριθούν οι θάνατοι με τις γεννήσεις.

Το 2024 ο λόγος θανάτων ανά 100 γεννήσεις κυμαινόταν στους νομούς της χώρας από 79 έως 276. Τα Δωδεκάνησα, η Ξάνθη και τρεις από τους τέσσερις νομούς της Κρήτης —Χανιά, Ρέθυμνο και Ηράκλειο— είχαν λιγότερους θανάτους από γεννήσεις.

Αντίθετα, σε 17 νομούς, όλοι στην ηπειρωτική Ελλάδα, καταγράφηκαν από 175 έως 276 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις.

Ο ρόλος της ηλικιακής σύνθεσης

Οι διαφορές αυτές δεν εξηγούνται απλώς από το μέγεθος του πληθυσμού κάθε περιοχής. Καθοριστική είναι η ηλικιακή του σύνθεση.

Ο αριθμός των γεννήσεων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσες γυναίκες βρίσκονται στις ηλικίες 25-45 ετών και από το πόσα παιδιά αποκτούν. Αντίστοιχα, ο αριθμός των θανάτων επηρεάζεται από το μέγεθος του ηλικιωμένου πληθυσμού και τις πιθανότητες θανάτου ανά ηλικία.

Έτσι, δύο περιοχές με τον ίδιο συνολικό πληθυσμό μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική δημογραφική εικόνα εάν στη μία υπάρχουν πολύ περισσότερες γυναίκες σε αναπαραγωγική ηλικία ή, αντίστοιχα, πολύ περισσότεροι ηλικιωμένοι.

Στην Ελλάδα, ο αριθμός των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών μειώθηκε κατά περίπου 480.000, ή 28%, μεταξύ του 2008-2009 και του 2024-2025.

Η εξέλιξη αυτή συνδέεται κυρίως με τη μεγάλη πτώση των γεννήσεων μετά το 1980, καθώς στις ηλικίες τεκνοποίησης φτάνουν πλέον μικρότερες γενιές. Σε μικρότερο βαθμό συνέβαλε και το αρνητικό μεταναστευτικό ισοζύγιο στις συγκεκριμένες ηλικίες μετά το 2010.

Οι νομοί στους οποίους οι γεννήσεις υποχώρησαν περισσότερο είχαν, σύμφωνα με την ανάλυση του κ. Κοτζαμάνη, ήδη χαμηλότερη γονιμότητα στις γενιές του 1960 και εντονότερη μείωσή της στις επόμενες γενιές.

Παράλληλα, εκεί μειώθηκε ταχύτερα και ο αριθμός των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας.

Αντίθετα, οι περιοχές με λιγότερους θανάτους από γεννήσεις χαρακτηρίζονται από ηπιότερη πτώση των γεννήσεων, μικρότερη αύξηση του ηλικιωμένου πληθυσμού και νεότερη ηλικιακή σύνθεση.

Πρόκειται, σε αρκετές περιπτώσεις, για περιοχές που συγκράτησαν μεγαλύτερο μέρος του νεανικού πληθυσμού τους ή προσέλκυσαν νέους κατοίκους από άλλες περιοχές της Ελλάδας και από το εξωτερικό.

Η επόμενη δύσκολη περίοδος

Η δημογραφική μεταβολή δεν σταματά στα σημερινά δεδομένα. Η μεγάλη μείωση των γεννήσεων δημιουργεί μικρότερες γενιές, οι οποίες με τη σειρά τους θα δώσουν μικρότερο αριθμό γυναικών σε ηλικίες τεκνοποίησης.

Η συνέπεια αυτή αναμένεται να γίνει ιδιαίτερα εμφανής τις επόμενες δεκαετίες. Σύμφωνα με την εκτίμηση του κ. Κοτζαμάνη, μια νέα περίοδος σημαντικής μείωσης των γεννήσεων, της τάξης του 15%, αναμένεται μεταξύ 2045 και 2060, ανεξάρτητα από τα σενάρια για την εξέλιξη της γονιμότητας και της θνησιμότητας.

Τότε θα φτάσουν σε αναπαραγωγική ηλικία οι γενιές που γεννήθηκαν την περίοδο 2010-2029. Οι γενιές αυτές είναι συνολικά κατά περίπου 450.000 μικρότερες από εκείνες που γεννήθηκαν την εικοσαετία 1990-2009.

Η σημερινή δημογραφική εικόνα, επομένως, δεν αποτελεί μόνο αποτύπωση του παρόντος. Οι λιγότερες γεννήσεις του χθες έχουν ήδη μετατραπεί σε λιγότερους νέους του σήμερα και, χωρίς σημαντική αλλαγή των τάσεων, θα μετατραπούν σε λιγότερους δυνητικούς γονείς του αύριο.